CITIZEN KANE (1941)

Kao sveže, sofisticirano i klasično remek-delo, Citizen Kane (1941) je verovatno najpoznatiji i najbolje ocenjeni film na svetu, sa svojim mnogim značajnim scenama i izvedbama, kinematičnim i narativnim tehnikama, kao i eksperimentalnim inovacijama (u fotografiji, montaži i zvuku). Njegov režiser, glavni glumac i producent su tri genija u jednom čoveku - Orson Welles (u svom filmskom debitovanju u 25. godini!), koji je sarađivao sa Herman-om J. Mankiewicz-om na scenariju (kao i John-om Hoseman-om koji je ostao bez priznanja) i Gregg-om Toland-om kao svojim talentovanim kinematografom. [Pojedinačni doprinos scenariju svake osobe ponaosob je bio predmet velikih diskusija tokom decenija.] Toland-ov rad kamerom u ekspresionističkom hororu Mad Love (1935) Karl-a Freund-a je ostavio dubok otisak na ovaj film.

Sa budžetom koji je iznosio 800.000 $, film je zadobio jednoglasne pozitivne kritike čak i u vreme premijere, iako nije doživeo komercijalni uspeh (delom zbog ograničene distribucije, a delom zbog odložene premijere američke filmske kompanije RKO zbog pritiska koji je vršio poznati izdavač W.R. Hearst) - sve do kraja Drugog svetskog rata kada je doživeo reizdanje, zadobio zasluženo (ali odloženo) priznanje u Evropi, a zatim i emitovanje na televiziji.

Film je još pre svoje premijere u Njujork Sitiju 1. maja 1941. godine izazvao kontraverzije (i pokušaje osujećivanja početkom 1941. kroz zastrašivanja, ucene, novinska klevetanja, diskreditovanja i FBI istrage) jer je izmišljao i karikirao određene događaje i osobe iz života WIlliam-a Randolph-a Hearst-a - moćnog novinarskog magnata i izdavača. Film je optužen za povlačenje očiglednih i uvredljivih paralela (što se posebno tiče lika Susan Alexander Kane) sa stvarnim životom. Ozloglašena borba je detaljno opisana u dokumentarnom filmu Thomas-a Lennon-a i Michael-a Epstein-a The Battle Over Citizen Kane (1996) koji je bio nominovan za Oskara, kao i u HBO TV filmu RKO 281 (1999) (ime filma se odnosi na broj pod kojim je projekat bio zaveden u studiju pre nego što je dobio zvanično ime).

Sličnosti (i neke razlike) između Kane-a i Hearst-a:

Kane:	Hearst:
New York Inquirer	San Francisco Examiner, New York Journal
Multimilioner i izdavač novina, "kontrolor" javnog mnjenja, nazvan "Kubla Khan"	Neka vrsta gospodara štampe, "žuti publicista" i uticajna politička figura
Politički pretendent za predsednika, pokrenuvši kampanju kao nezavisnikandidat za guvernera države Njujork i oženivši se predsednikovomnećakom Emily Monroe Norton	Politički pretendent za predsednika postavši guverner države Njujork
Ekstravagantna i veličanstvena vila na Floridi, ispunjena umetničkim delima	Palata "The Ranch" u San Simeonu (Kalifornija), takođe sa neprocenjivim umetničkim delima
Afera/brak sa netalentovanom 'pevačicom' Susan Alexander (u to vremefilmski moralni kodeks Hays nije dozvoljavao dodatne afere na filmu)(Razlika: Susan Alexander na filmu doživljava poniženje kao operska pevačica i pokušava da se ubije)	Voljena ljubavnica - mlada i uspešna glumica nemog filma Marion Davies(Razlika: Ne postoji slom u Davies-inoj vanbračnoj vezi sa Hearst-om)
Kane je Susan kupio opersku kuću i, iako je Susan rekla da su njeneambicije bile da postane pevačica, ovo dostignuće u karijeri jeuglavnom bilo ideja njene majke)	Prekomerno sponzorisanje Marion - Hearst je kupio filmski studioCosmopolitan Pictures da bi promovisao njenu karijeru kao ozbiljneglumice, iako je ona bila bolja kao komičarka
Lik Walter-a Parks-a Thatcher-a	Sličnosti sa finansijerom J.P. Morgan-om
Lik šefa James-a 'Jim-a' W. Gettys-a	Sličnosti sa Charles-om Murphy-jem, šefom političke organizacije unutar demokratske partije Tammany Hall

Posle prvog prikazivanja, kolumnistkinja Louella Parsons je ubedila svog šefa Hearst-a da su ga RKO i Orson Welles oklevetali u filmu, posle čega je usledio pritisak novina (i drugih medija) koje je posedovao Hearst na bioskope da bojkotuju film. Hearst je takođe naložio svojim publikacijama da u potpunosti ignorišu film i da ne prihvataju reklamiranje drugih RKO projekata. Međutim, Charles Foster Kane je najverovatnije mešavina neodređenog broja moćnih i uticajnih američkih zverki i finansijera s početka 20. veka (npr. osnivač časopisa Time Henry Luce, zatim direktor novina Chicago Harold McCormick i drugi magnati u to vreme). Primera radi, Hearst je rođen u bogatstvu, dok je Kane rođen kao sin siromašnog vlasnika kuće sa sobama za izdavanje. Takođe, Kane je, za razliku od Hearst-a, odvojen i od svoje majke i od svoje učiteljice.

Welles-ov film je bio nominovan za devet Oskara, a dobio je samo jednog - za Najbolji originalni scenario (Mankiewicz i Welles). Ostalih osam nominacija su bile za Najbolji film (producent Orson Welles), Najboljeg glumca i Najboljeg režisera (Welles), Najbolju kinematografiju (Toland), Najbolju umetničku režiju (Perry Ferguson i Van Nest Polglase), Najbolji zvuk (John Aalberg), Najbolju muziku (Bernard Herrmann sa svojim prvim kompozicijama) i Najbolju montažu (Robert Wise). Welles je postao prva osoba koja je dobila četiri istovremene nominacije na nagradu Akademije. Manje hvaljeni film John-a Ford-a How Green Was My Valley (1941) je dobio Oskara za Najbolji film.

Mnogi glumci iz pozorišne grupe Orson-a Welles-a Mercury pozorišta su se ovim filmom prvi put pojavili na velikim platnima: Joseph Cotten (Kane-ov stariji i najbolji prijatelj, takođe i kritičar u njegovim novinama), Dorothy Comingore (Kane-ova druga žena), Ruth Warrick (Kane-ova prva žena), Ray Collins (Kane-ov politički protivnik), Agnes Moorehead (Kane-ova majka), Everett Sloane (Kane-ov odani radnik i biznis menadžer), Erskine Sanford (glavni urednik novina), Paul Stewart (Kane-ov batler), George Couloris (Kane-ov čuvar i menadžer banke) i William Alland (glavni istraživački novinar).

Ono što je važnije, ovaj inovativni i smeli film je otišao daleko u razvoju tehnike snimanja, iako neke od njih 'pozajmio' iz ranijih filmova, kao što je Hitchcock-ova Rebecca (1940). Welles koristi film kao umetničku formu za energetičnu komunikaciju i prikazivanje nestatičnog pogleda na život. Delovi njegovog filma su ujedinili sledeće aspekte:
- upotrebu subjektivne kamere
- nesvakidašnje osvetljenje, uključujući chiaroscuro efekat, preteču tamnih kadrova i minimalno osvetljenje u budućim noir filmovima
- inventivnu upotrebu senki, prateći tradiciju nemačkih ekspresionista
- snimke iz ekstremnog prvog plana do ekstremnih pozadina sa istovremeno izoštrenim i bliskim i dalekim predmetima (takođe se mogu videti u Toland-ovom Dead End (1937), John Ford-ovom The Long Voyage Home (1940) i Hitchcock-ovom Rebecca (1940)), čime se stavlja akcenat na "mise-en-scene" [sve što se nalazi na sceni]
- snimke niskog ugla koji otkrivaju tavanice na setovima (tehnika koju je Welles najverovatnije pozajmio iz John Ford-ovog Stagecoach (1939), koji je gledao nebrojen broj puta)
- retko korišćenje facijalnih close-up kadrova
- složeni pokreti kamere
- dijalozi koji se prepliću (prethodno viđeni u filmu Howard-a Hawks-a His Girl Friday (1940)) i slojeviti zvuk
- likovi koji stare tokom filma
- flešbekovi i nelinearna radnja filma (korišćeno u ranijim filmovima, uključujući The Power and the Glory (1933) scenariste Preston-a Sturges-a sa Spencer-om Tracy-jem u glavnoj ulozi, kao i A Man to Remember (1938) režisera Garson-a Kanin-a i scenariste Dalton-a Trumbo-a)
- česta upotreba postepenih prelaza iz jedne scene u drugu
- dugački, neometani kadrovi

Kompleksna i pesimistična priča o čoveku klonulog duha je ispričana iz nekoliko nepouzdanih perspektiva (takođe metaforično je povezana sa puzlom) različitih likova (kolege i prijatelji preminulog) - koji nekad pružaju kontradiktoran i enigmatičan portret. Film prikazuje tragičnu priču o siromašnom detetu koje je otrgnuto iz svog skromnog doma i od svojih roditelja da bi ga odgojio bankar, načinivši od njega veoma bogatog, arogantnog i energetičnog novinarskog čoveka. Svoju reputaciju je stvorio kao darežljivi i idealistični pobornik ugroženih ljudi, a svoj egoistični um je usredsredio na političku karijeru, sve dok ti politički snovi nisu postali zasenjeni aferom sa pevačicom. Kane-ov život je postao pokvaren i na kraju samouništen željom da se ostvari Američki san o uspehu, slavi, bogatstvu, moći i besmrtnosti. Posle dva neuspela braka i preobražaja u zlovoljno i groteskno čudovište, svoje poslednje dane života je proveo sam, povučen od sveta i nesrećan u utočištu svog sopstvenog stvaralaštva - zloslutnom zamku ispunjenom skupocenostima kojima je pokušavao da nadomesti prazninu u životu.

Otkriće i otkrovenje misterije života ovog multimilionerskog tajkuna utvđeno je kroz novinarsku potragu za značenjem jedne jedinstvene reči na samrti: "Rosebud". Međutim, niko nije bio prisutan da bi saznao značenje te nedostižne reči. Novinar je, u potrazi za nagoveštajima značenja te reči, proučavao život novinskog izdavača, kroz intervjue sa nekoliko Kane-ovih bivših prijatelja i kolega. Da li je u pitanju omiljeni kućni ljubimac ili nadimak davno izgubljene ljubavi? Ili ime trkačkog konja? Na kraju filma, značenje reči "Rosebud" se otkriva, ali samo filmskoj publici. [Gore Vidal - Hearst-ov bliski prijatelj - je u kratkom memoaru za New York Review of Books 1989. godine izjavio da je "Rosebud" bio eufemizam za najintimniji deo tela Hearst-ove dugogodišnje ljubavnice Marion Davies.]

Na kraju, naziv filma je često bio kopiran za druge biografske filmove ili dokumentarce o personama koje su težile socio-političkom priznanju, kao što je to slučaj sa sledećim filmovima:
- Citizen Saint (1947) o Frances Cabrini, prvoj američkoj građanki koja je osveštena
- Damn Citizen (1958) o političaru iz države Luizijana
- Citizen Tania (1989) o bogatoj naslednici Patty Hearst koju je otela grupa SLA (Symbionese Liberation Army)
- HBO TV film Citizen Cohn (1992) - o Roy-u Cohn-u (James Woods), advokatu senatora Joseph-a McCarthy-ja s kraja 40-ih i 50-ih
- Citizen Langlois (1995) - o pinoru filmske arhive Henri-ju Langlois-u iz Cinematheque Francaise [najveće filmske arhive na svetu] - sa nekim snimcima iz filma iz 1941.
- Epska biografija Oliver-a Stone-a Nixon (1995) koja je mogla da nosi naziv Citizen Nixon - moderna 'Citizen Kane' priča o još jednoj tragičnoj figuri, snimljena u nelinearnom i nehronološkom stilu (sa neočekivanim flešbekovima) i upotrebom snimaka iz vesti kao što je i Welles radio, i uključujući svađu između Nixon-a i njegove žene za večerom - što se odnosi na poznatu scenu doručka u Građaninu Kejnu
- Citizen Ruth (1996) - debitantski film i politička satira režisera Alexander-a Payne-a o Ruth Stoops (Laura Dern) - trudnoj ženi koja je uhvaćena kao pion u sred polemike oko prava na abortus
- Citizen James (2000) o mladom filmskom snimatelju iz Bronksa (scenarista/režiser/glumac Doug E. Doug)
- TV serija Citizen Baines (2001) o bivšem političaru (James Cromwell) koji izlazi na kraj sa tri odrasle ćerke
- Dokumentarni film Citizen King (2004) o Martin-u Luther-u King-u Jr.